An unknown work by A.S. Aivazov “The life of nations” (1906–1907)

Full Text

А.С. Айвазовнынъ «Фююзат»та бастыргъан макъалелеринден гъает меракълысы «Хаят-ы-акъвам не иле къаимдир?» («Къавмларнынъ /миллетлернинъ/ омрю насыл сакъланыр?») парчасыдыр. Ишбу чалышма узун-узадие бир парча олып «Фююзат»нынъ 1906–1907 сенелерине аит беш номеринде таб этильгендир [1; 2; 3; 4; 5]. Ве онынъ бу язысындаки фикирлери редакция тарафындан къабул этильмегени акъкъында журнал идареси айрыджа изаат бермекте: «Эволюционизм меслегинде олдугъымыз ичюн, бизим фикримиз бунун хиляфында (къаршы) исе де, къалемдешимиз Хасан-Сабрининъ дахи эфкярынен (фикирлеринен) агах (хабердар) олмакъ ичюн макъалесини дердж идиюрыз» [1].

Парчасыны гъает саде, эр кеске анълашылсын дее, икяе шеклинде башлагъан А.С. Айвазов, ахыры, ичтимаиетнинъ сагъламлыгъы ве омрю насыл сакъланабилир киби меселелерге дала. Башта дост ве танышларынынъ арасында емекте булунгъаныны айта. Сонъ оларнынъ арасындаки сухбетке кечип, отурышта булунгъанлар «бир миллет не къадар теракъкъи этсе ве оссе де, нетиджеси эп бир чёкмек, инкъыразгъа (кризиске) огърамакъ, сёнмекнен бите» киби фикирлер юрьсетип къадимий Рим империясыны (м.э. 8, м.с. 5 аа.) мисаль оларакъ кетирелер… Ама А.С. Айвазов бу фикирнен разы олмай. Онъа: «Инатлыкъ этесинъ!» – дейлер. Ама о: «Мен инат дегилим! Фикрими ачыкълайым» – деп, бойле фикир юрьсете: «Романынъ (Къадимий Римнинъ) икъбали (саадети) иле берабер сервет ве саманлары (зенгинликлери) де чекилип китмиштир. Зира къуввет иле эльде идилен бир икъбаль, бир медениет не къадар парлакъ олса да, кендисини магълюп идеджек, дигер бир къуввет иле махв оладжагъы табийдир…»

Ама базыда маддий къувветке малик олгъан къавм хаят-ы-ичтимаесини, шаныны, шевкетини (буюклюгини) гъайып этсе де, сервет-и-къавмиесини мухафаза идебилир. Бунъа мисаль оларакъ А.С. Айвазов ехуди миллетини анъа. Ве дей ки, ехуди миллети ич бир шан ве шевкете малик олмадыгъы алда, джиханнынъ энъ серветли къавмлары онлара борджлудырлар!

А.С. Айвазовнынъ фикриндже, дюньяда базы фелякетлер олып турса да, меселя, чешит хасталыкълар, дженклер, афатлар ве дигер фена себеплер къавмларнынъ нуфусыны эксильтсе де, догъру ве сагълам эсасларда тешкиль этильген джемиетлер кене къалкъар, аякъкъа турыр ве артмагъа ёл алыр. Бу ерде «сагълам эсаслар» ибаресине айрыджа эмиет берилип, А.С. Айвазовнынъ бедий иджадына козь ташланылса, онынъ 1927 сенеси язып нешир эткен «Аннеджигим, нердесинъ, кель!» серлевалы сонъ дередже аджындырыджы икяесине огърармыз. Къырымтатар джемиетининъ энъ фена мутаасип тасаввурларындан бириси де «пич бала» (эки яшнынъ никяхсыз догъургъан бала) меселеси олып, шу бала огъурсызлыкъ кетире деп, кимсе онынъле къонушмаз, азбарына-эвине кирсетмез, эм де кенди балаларыны о иле къошмаз, бераберликте ойнатмаз эди… Икяенинъ баш къараманы Шадиеджик адлы 10 яшындаки бала чоджукълар эвинден (детдомдан) чыкъкъан сонъ, озь догъгъан коюнде бакъымсыз, ярдымсыз къала, геджелерини мезарлыкъта кечире ве ахыры-сонъу бир гедже джами огюндеки мусаллат ташы узеринде джан бере. Иште, къавм ве миллет бойле чиркин, аджымасыз адетлерден арынмазса, рухэн сагъламлашмазса, келеджеги, теракъкъиси оламаз!!! Яни къавм кенди аятыны сакъламакъ ичюн зарар кетириджи адетлерден, мутаассипли тюшюндже ве арекетлеринден къачынмасы шарттыр.

Даа муреккеп фельсефий тюшюнджелерге даларакъ, А.С. Айвазов фикрини даа инджеден анълатмагъа огъраша. Дей ки, «хаят-ы-милельде (халкъара омюрде) назарий тедкъикъ кечеджек ики мухим нокъта вардыр. Бунларын бири – бир къавмын теркип иден эфрадын (шахсларнынъ) чогъалма кейфиети, дигери о къавмын топланма, бирлешме икътидары нокътасыдыр. Эгер де къавмын теркип иттиги шахсларнынъ бирлешме нокътасы «хаят-ы-шахсие»де нетиджеленирсе, о къавмын бирлешме кемалы ве инкъыразы кейфиетинде «хаят-ы-ичтимаиеси» адет этильмек тургъун олмакъ мунасиптир. Ойле исе, хаят-ы-акъвам хаят-ы-эфрад киби махдуд олмаюп хаятын шарт ве къувветлерин вуджуды иле аякъта тураракъ, бу шараит ве къувветте девам иттикче, о къавмын хаяты да ольмез, фена булмаз. Бир къавмын хаят-ы-ичтимаиеси заиль олмазса (сонъуна эрмезсе), о къавм хич бир заманда инкъыраза огърамаз… Хатта хариджден (тыштан) душманларынынъ эдеджек тааррузат-ы-шедидесине (саташма шиддетине) тахаммуль идемиерек (даянмаяракъ) истикълялиетини (мустакъиллигини), хакъ ве хакимиетини гъайып идеджек биле олса, хаят-ы-ичтимаиесини мухафаза идерсе, йине афиет идер ве кит-ките бельки эввельки истикълялиетини, мукъаддемки мевкъини кери ала билир!!! (Меселя, финляндиялылар, мукъаддемен бирэвлернинъ панджасына кечмиш икен, шимди йине истикълялларына (сербестликлерине) къайтмакъталар)».

Къавмын, миллетнинъ омрюни сакъламакъ ве узатмакъ меселесинде А.С. Айвазовнынъ энъ меракълы фикирлеринден булардыр. А.С. Айвазов дей ки, «биз сервет-и-къавмиеден (миллий зенгинликлеримизден) бус-бутюн махруммыз. Сервет-и-къадимемиз (къадимий зенгинликлеримиз) мухаребелер вастасыле истихсал идилип (эльге кечирилип) бир сервет-и-мугътенеме (гъанимет зенгинликлери) олдугъындан, ветанымыз эльден китмесиле, серветимиз де мундерис (изи къалмагъан зенгинлик) олду. Бинаэналейх (бундан долайы), сервет-и-джедидейи (янъы зенгинликлерни) истихсал ичюн мутлакъий олан шейлерни эльде идемеюп, хэм сервет-и-къадимимизи эльден чыкъардыкъ, хэм де сервет-и-джедидеден махрум къалдыкъ… Бугунь баштан аягъа къадар узеримизде олан эльбисе, зиясыле истифаде иттигимиз (файдалангъанымыз) хаят-ы-тенвирие, (ярыгъымыз) хуляса малюкъат ве мешрубатымыз (ашайджакъ-ичеджеклеримиз), мескенимиз (отураджакъ еримиз), хатта къабирге китеркен, сарылдыгъымыз кефин биле эджнебийлерин элинден чыкъмакътадыр…» [3].

Корьгенимиз киби, не къадар аджджы олса да, акъикъатнынъ козюне бакъабильген А.С. Айвазов миллетнинъ омрюни сакълайджакъ ве узатаджакъ чарелерини корьмек ичюн миллий кечмишнинъ хаталарыны пек ачыкъ оларакъ айдынлатмакъта.

Ишбу буюк макъалесинде А.С. Айвазов миллетнинъ сагълам ве селим олмасы, яшамакъ икътидары, кучю олмасычюн миллеттеки маариф меселесини де айрыджа котермекте. Мусульманларда эскиден (Халифат девринде) маариф энъ илери мевкъилерни тута эди. Маарифи, илими кучьлю олгъан къавм ве миллет ич бир вакъыт мухтадж олмаз, саадетте яшар. Маарифли миллет ичине зулум кирмез, ойле миллет ольмез! Шунынъ ичюн миллетте умумий тасиль ве илим энъ юкъары нокъталарда булунмалыдыр. Ама языкълар олсун ки, мусульманларда эскидеки маариф ве илимден ич бир шей къалмады. Эвеллери мусульман падишалары миллетнинъ ичинден чыкъкъан шаир ве алимлерни янларына алып, оларнынъ иджатларына бутюн шараитлерни ярата эдилер. Бойледжесине юзлернен, бинълернен эльязма китаплары яратылып, буюктен-буюк кутюпханелер пейдаланып миллет олардан кереги дереджеде файдалана эди.

А.С. Айвазовнынъ фикриндже, миллетни тешкиль эткен эр бир шахс (арабаджысы, къапуджысы, хаммалджысына /юк ташыйыджысына/ варгъанджа) окъуп-язмагъа, яздыгъыны окъумагъа, окъудыгъыны анъламагъа икътидарлы олмалыдыр. Миллетнинъ ихтияджларыны темин эткен мутехассыслар чокъ булунмасы, икътидарлы иджаткярлар, алимлер бол ве сербест олмасы, куньделик матбуатнынъ чокълугъы, мектеплернинъ, университетлернинъ, кутюпханелернинъ чокълугъы ве чешитлиги мутлакъийдир!!!

Маариф иле багълы чокъ эмиетли даа бир фикри бар ки, чокъ йылдан сонъ да гъает актуаль олып бир сыра девлетлерде мейдангъа кетирильген бир шейдир. А.С. Айвазов бойле дей: «1. Маариф-и-иптидаийедир ки, умум-ы-эфрад-ы-миллетин бу биринджи дередже маариф-и-иптидаиейи тахсиле меджбур тутулмасы эхемм ве эльземдир! 2. Маариф-и-мутевессиледир (маарифке сарылмалыдыр) ки, мумкюн олдугъы къадар бу икинджи дередженинъ де меджбурий олмасына дикъкъат идильмелидир!». Яни окъуйыджыларгъа экинджи дереже мектепни де мытлакъ битирмели!!! Чюнки бу ал институт ве университетлерге кирмеге ёл ачмакъта. Миллет генчлерининъ алий дередже малюмат алмаларынынъ исе, А.С. Айвазов бутюн вариетинен арз эте. «Ветан хадими»ни ачкъан сонъ, бу фикрининъ бир джюзюни омюрге кечирмек ичюн газетинде нешир эте. И. Гаспринский буны бирден «Терджиман»да да текрарлай! О, гъает эмиетли ве муим бу меселе хусусында бойле изаат эткен эди: «Ветан хадими» рефигъымыз дюньки баш макъалесинде Къырымдан миллете хызмет идеджек адам етиштирмек ичюн зенгинлеримиз ярдымыле Петербург, Мысыр ве Париже бир къач талебе кондермесини теклиф ве тевсие идиюр. Чокътан лязим олан бир иш иди…» [6]. А.С. Айвазов «Фююзат»та фикрини даа кенишче анълата: «Маариф-и-алиедир ки, хави олдугъы (ичине алдыгъы) шуабат-ы-мутеневви (чешит факультетлернинъ) хэр биринден миллете, мемлекете мукеммель эфендилер етишир, миллет ве мемлекет рефах (раатлыкъ) ве саадети, теракъкъият-ы-маддиейи ве маневиейи анджакъ бу затлардан беклеебилир…»

Миллетни тешкиль эткен эфрад (фердлер, шахслар) бири-дигерине якъын олмасы ичюн мытлакъ темиз, сагълам ахлякълы олмалы. Эгер де фердлер озьара мунасебетлерде эйи ахлякълы (ахлякъ-ы-хасене) олурса, ич бир вакъыт бири дигерининъ зарарына чалышмаз! Меракълысы шу ки, А.С. Айвазов баланынъ ахлякъий тербиесини биринджи невбетте валиделерден, аналардан беклей. Ама чокъ саф шекильде бу тербиени ойле «дюзме-чартма» валиделерден дегиль де, «эвлядын къальбине хусн-и-ахлякъны, мухабетни, миллий, ветаний омюрни темин идеджек, миллетке хакъикъий хадим етиштиреджек валиделерден беклеп, кендиси де арз этерек: «Ах, ойле бир валиде корьсем де, сенелердже онъа эсир олсам…» – дей. Яни башта бойле валиделерни, аналарны да етиштирмек лязимдир!

Эбет, тенкъидий фикир ве хислери къабаргъан вакъытларда артына-огюне бакъмадан бир сюрю шахсларле тутушып, оларнынъ этрафында булунгъанларынынъ да, о сырадакилернинъ эпсини миллий ёлнынъ кенарына быракъмагъа тырыша. «Оларнынъ ич бирисинден, ич бир заман адам оламаз!» киби тюшюнджелерни де огге сюре. Яни эгриликке, алдыв-сылтавгъа алышкъанлар, догъру ёлгъа, миллет ёлуна чыкъамазлар. Оларгъа инанып да, миллий меселелернинъ иши башына къоймакъ олмаз! Киби кесин сёзлерини де гизлемей. Джемиет ичинде «сагълам ахлякъ» насыл олмалы, неден ибарет олмалы суалини къойып, ахлякънынъ къавмиет нокъта-и-назарындан энъ муим олгъанларны косьтере: «ветан мухаббети» табир-и-умумиеси алтында ичтима иден хаммиет (миллий онур, шереф) гъайрет, джиддиет, иттихад (бирлешме), теракъкъиперверлик ве саире киби ахлякътыр. «Ветан» бу инсаннынъ ялынъыз кенди догъдугъы, буюдиги, яшадыгъы ве нихает олюп киттиги киби шехэр ве о ерлерин таш-топрагъы дегильдир. Ветан хэр адамын менсюп олдугъы миллетин яшадыгъы мемлекетлерин хэр тарафы, хэ кошеси, буджагъы ве мемлекет ичиндеки мевджудатын кяффесидир (эпсидир).

Миллетнинъ селяметлигини, сагъламлыгъыны, узакъ омюр яшайджагъыны темин эткен эсас нокъталардан бириси де адалеттир!. А.С. Айвазов кенди ичтимаий ве сиясий теджрибесине эсасланаракъ гъает муим олгъан шу тезисни бойле шекильде тарифлей: «Бени бешерин (инсанзатнынъ) хаят-ы-муджтемелери (ичтимаий нокъталары) адалет узеринде тесис идильгенлеринден, хэр иште адалети эльден быракъмамалыдыр. Бир миллетте адалет хакъкъы иле хукюмферма олурса, о миллет хэр заман селямет ве саадет ичинде яшар!» [5].

Корьгенимиз киби, А.С. Айвазов озь деврининъ ичтимаиетиле багълы энъ белли алимлернинъ чалышмалары иле таныш олгъанындан гъайры, кенди ичтимаий ве сиясий теджрибе меншурындан фикир юрсетерек, къырымтатар миллетининъ кечмиши ве келеджеги ёлларыны, ёнелишлерини гъает объектив, битараф тарзда косьтеребильген эди. Ве тамам шу фикирлер ве онъа коре арекетлер сонъундан Биринджи къырымтатар миллий парламентосынынъ (1917–1918) къурулышы ве чалышмасында буюктен-буюк роль ойнагъандыр.

About the authors

Ismail A. Kerimov

Fevzi Yakubov Crimean Engineering and Pedagogical University; Marjani Institute of History of the Tatarstan Academy of Sciences

Author for correspondence.
Email: alimes@mail.ru

Dr. Sci. (Philology), Professor, Director of the Research Institute of the Crimean Tatar Philology, History and Culture of the Crimea Ethnoses; Leading Research Fellow of the Crimean Scientific Center

Russian Federation, 8, Uchednyy lane, Simferopol 295015; 7, Baturin Str., Kazan 420111

References

Supplementary files