The use of Arabic calligraphy art in Crimea

Full Text

Тюркий халкълар Х асырда ислямиетни къабул эткен сонъ, уйгъур язысыны да арап уруфатына денъиштирген эдилер. Къырымгъа аит ресмий язышмаларда уйгъур язылары аз олса да расткеле, лякин къырымтатарларнынъ къуллангъан биринджи язысы оларакъ арап язысы къабул этиле. Бу язув системасы Къырымда къарарнен ХIII асырдан башлап 1928 (латин элифбесине кечюв) сенесине къадар къулланылгъан эди.

Ислям дининде ресим ве эйкель киби санат далларына сувукъ бакъылгъаны ичюн арап уруфатлы язув системасы инкишаф этти. Мусульман ве османлы санаткярлар язув къабилиетлерини инкишаф этмелери нетиджесинде хюсн-и хатт санаты ортагъа чыкъты. Гузель язув я да хюсн-и хатт – эстетик къаиделерге багълы оларакъ ольчюли язма санаты оларакъ тариф этиле. Гъарпта хюсн-и хатт термины ерине каллиграфия сёзю къулланыла.

Османлы заманында язув фаалиети ичюн хат, чизги, сатыр, язы, узун ве догъру ёл сёзлери де къулланыла эди. Бу сёзлернинъ чокълугъы хутут я да ахтаттыр. Хюсн-и хатт санаткярына кятиб, кутаб, веррак ве хаттат ады бериле эди. Иранлылар хаттат сёзю ерине хош нювис сёзюни къулланалар.

Къырымда хатт санатынынъ вазиети ве инкишафына багълы пек аз малюмат бардыр. Бу мевзуда язгъанлар арасында О. Акъчокъракълы ве В. Шейх-задени анъмакъ керек. ХХ асырнынъ башында хаттларны окъуп олгъанлар ве талиль эткенлер арасында кене де О. Акъчокъракълы, У. Боданинский, И. Леманов, Я. Кемаль киби тедкъикъатчылар ер ала. Арап уруфаты Къырымда 1928 сенесине къадар къулланылгъаны ичюн, бу девирде хатт огреткен китаплар да басыла ве къулланыла эди [2]; [13]; [16]. Къырымда язылгъан фаркълы эсерлернинъ хатт хусусиетлери чешитли чалышмаларда ер алса да, хаттларнынъ Къырымда къулланылувы ве инкишафы акъкъында толу тедкъикъат бу замангъа къадар япылмагъан эди. Бу исе макъалемизнинъ мевзусынынъ актуаллигини исбатламакътадыр.

Ишнинъ макъсады – Къырымда хюсн-и хатт санатынынъ инкишафыны талиль этмек ве эсерлерде къулланылгъан хюсн-и хатт чешитлерини бельгилемек.

Тарих ичинде хатт санатынынъ пейда олувыны ве инкишафыны О. Акъчокъракълы бойле анълата: «Башта кюфи адыны алгъан арап язысы нокътасыз язылгъан, сонъ нокъталар ве даа сонъра сесли арифлер олмагъанындан харекелер иляве олгъан эди. Илериде язылмасы къолай олсун деп, несих язысы ве мимарлыкъ илерилеген сонъ, сулюс язысы чыкъарылгъан [8, с. 187]. Османлы тюрклерининъ дженкчилик девирлеринде акимиет косьтерген дивани язысы догъгъан. Араб ве Иран тесирлеринде къалгъан Туркистан, Къазан ве Кавказ тюрклери арасында несих ве таликъ язылары, Османлы тесири астында къалгъан къырымтатарларда исе дивани ве рикъа язылары джайрагъан» [8, с. 187]; [3].

Эсас хюсн-и хатт чешитлерининъ инкишафыны бакъып кечейик.

Кюфи хатты – хюсн-и хатт язысынынъ биринджи шекли. Кюфе шеэринден адыны алгъан дёрт кошели арифли язув демектир (ресим 1).

 

 

 

Ресим 1. Кюфи язысы нумюнеси

Fig. 1. Sample of Kufic script

 

 

IX-ынджы асырдан сонъра арап уруфатлы языларнынъ фаркълы шекиль ве услюплернен язылмасы нетиджесинде аклям-и ситте (шеш къалем, яни алты чешит язув) ортагъа чыкъа. Булар: 1) сулюс; 2) несих; 3) мухакъкъакъ; 4) рейхани; 5) тевки ве 6) рикъа хаттларыдыр. Сонъра аклям-ы ситтеге талик хатты къошулып, язув сайысыны едиге чыкъаргъан эди, бунъа хефт къалем, яни еди чешит язув айтылгъан эди.

Сулюс хатты учьте бир манасыны ташымакъта. Кюфи язысындаки тюз ве кошели шекиллер бу языда тёгерек ве эгри чизгилерге денъишкендир. Сулюс язынынъ бир сантиметр я да даа да кенъ къалем уджунен язылгъан язув шеклине «джели сулюс» ады бериле. Буюк ресимлер, китабелер (оймалы язылар) ве чокъусы башташлар бу язынен язылгъандыр (ресим 2).

 

 

 

Ресим 2. Сулюс язысы нумюнеси

Fig. 2. Sample of Thuluth script

 

 

Несих хатты сулюс язысына коре пек садедир. Къалем уджу кенълиги сулюс язысынынъ учьте бири къадардыр. Къур’ан-ы Керим, Деляил, Хадис китаплары, тефсир ве диванларнынъ язылмасында бу язы къулланылгъан (ресим 3).

 

 

 

Ресим 3. Несих язысы нумюнеси

Fig. 3. Sample of Naskh script

 

 

Мухакъкъакъ хатты сулюс язысында арифлернинъ даа да кенълештирильмеси нетиджесинде ортагъа чыкъкъандыр. Кюфи ве сулюс арасында бир язы. 1,5 миллиметрден даа кенъ къалем уджу иле язылыр (ресим 4).

 

 

 

Ресим 4. Мухакъкъакъ язысы нумюнеси

Fig. 4. Sample of Muhaqqaq script

 

 

Рейхани хатты мухакъкъакънынъ даа индже къалемнен язылгъан языдыр. Буюк колемли Къуран-ы Керимлернинъ язылувында къулланылгъан эди. Кюфининъ ерини алгъан эди, лякин чокъ узун заман къулланылмагъан ве XVII-нджи асырдан сонъ терк этильгендир (ресим 5).

 

 

 

Ресим 5. Рейхани язысы нумюнеси

Fig. 5. Sample of Rayhani script

 

 

Тевкъи хатты сулюс язысынынъ къаиделерине эсаслана, ондан даа фаркълы ве уфакъ бир язув шеклидир. Бу язувда арапчада бирлешмеген арифлер къошуларакъ язылыр бу хусусиет исе окъувны къыйынлаштырыр. Халифе ве везир мектюплери иле вакъуф весикъалары киби девлет язышмаларда къулланылгъан. Падишах тугъралары да тевкъи язысы иле язылгъан. Дуа китаплары, вакъыфнаме ве иджазетнамелерде къулланылгъаны ичюн тевкъи язысына хатт-ы иджазе деп айтылыр. Бу язув мисали де О. Акъчокъракълы тарафындан бериле (ресим 6).

 

 

 

Ресим 6. Тевкъи я да иджазе язысы нумюнеси

Fig. 6. Sample of Tawqi or Ijaza script

 

 

Таликъ хаттынынъ бутюн арифлеринде йымшакъ ве аэнкли эгилимлер ве зилифлер бардыр. Харекелер къулланылмаз ве сюс унсурлары ер алмаз. Османлы хаттатлары шиир ве икметли сёз язысында бу хаттны къуллангъандырлар. Иранлылыр бу язувгъа несталик адыны берген, араплар исе хатт-ы фарси, тюркий халкълар исе таликъ адыны къуллангъан эди (ресим 7).

 

 

 

Ресим 7. Таликъ язысы нумюнеси

Fig. 7. Sample of Taliq script

  

 

Шикесте хатты талик (несталик) язувынынъ къаиделерини бозаракъ язылгъан шекиль, яни талик язысы шеклининъ тез ве къаиделерине уюлмадан язылгъан шекильдир. Бу язув шекли Сафевилер девринде Иранда шекилленген эди, хусусан язышмаларда шикесте таликнинъ еринде къулланылгъан язув стили олгъан эди. Аклям-и ситтеде айры ер алмагъан, лякин О. Акъчокъракълы бу язув шеклини озь китабында косьтергени ичюн, биз де къайд этемиз. Османлы девлетинде бир чокъ эсерде къулланылгъан, лякин XVII асырдан сонъра къулланылувы азалгъан эди (ресим 8).

 

 

 

Ресим 8. Шикесте язысы нумюнеси

Fig. 8. Sample of Shikasteh script

 

 

Дивани хатты – Османлы девлетинде талик язысынынъ фаркълы къулланылувындан пейда олгъан язы чешити. Хареке къулланылмагъан бу язув чешити Османлы девлетинде ресмий язышмаларда ве Диван-ы Хумаюнда къулланылгъаны себебинден бу адыны алгъан. Муахеделер (анълашма), ферманлар, бератлар (афу ферманы) бу язы иле язылгъан (ресим 9).

 

 

 

Ресим 9. Дивани язысы нумюнеси

Fig. 9. Sample of Diwani script

 

 

Бу язувнынъ харекели шеклине исе джели дивани ады берильген. Падиша ферманларында ве девлетке аит ресмий весикъаларда тугъраларнынъ астында ер алгъан ве корюнишинен девлетнинъ буюклюгини ифаде эткен язув шеклидир (ресим 10).

Рикъа хатты – сонъ асырларда кенъ къуллангъан ве чокъ язмагъа керек олгъаны себебинден ортагъа чыкъкъан бир языдыр. Харекелер къулланылмагъан, арифлернинъ тишлери тек бир чизгиге чевирильген, эки нокъта бирлешкен, учь нокъта, учь коше иле ифаде этильгендир. Рикъа хатты куньделик язышмаларда къулланылгъан ве басмаханелер пейда олгъан сонъ язувда сыкъ къулланылгъан хаттлардан биридир. Арап уруфаты 1928 сенесине къадар къулланылгъаны ичюн, И. Гаспринский тарафындан янъы усул мектеплерде къулланмакъ узьре язы дефтерлери азырланып нешир этильген эди. Бу дефтерлерде язы язылмагъа огретиле эди. Буюк арифли язылар ичюн сулюс язысы къулланыла эди, кучюк колемли язылар ичюн исе рикъа хатты къулланыла эди (ресим 11).

 

 

 

Ресим 10. Джели дивани язысы нумюнеси

Fig. 10. Sample of Diwani Jelli script

 

 

 

Ресим 11. Рикъа язысы нумюнеси

Fig. 11. Sample of Ruqah script

 

 

Айтып кечмек керек олгъан бир язы чешити да сиякъат хаттыдыр. Османлы сарайында ортагъа чыкъкъан, девлетнинъ малие къайдларында ве эмляк (мюльк) дефтерлеринде къулланылгъан бир шифрли языдыр. Бу язувда харекелер ер алмаз, сиякъатта арифлер бири-бирине япышкъан вазиеттедир. Бу язы шеклинде санат ёкъ (ресим 12).

 

 

 

Ресим 12. Сиякъат язысы нумюнеси

Fig. 12. Sample of Siyaqat script

 

 

Юкъарыда косьтерильген хатт мисаллери, мухакъкъакъ хатты тышында, эписи О. Акъчокъракълынынъ «Хутут-ы ислямие» адлы китабындан алынгъан.

В. Шейх-заде Къырымда хатт чешитлерининъ къулланув сааларыны бойле анълата: «Къырымда гузель тарихий языларны тюрбе ве абиделерде, башташларда, ярлыкъ ве ресмий кягъытларда, таш, маден ве без узерине ишленген нагъышларда, китап ве къуранларда, джонклерде, параларда, левхаларда корьмек мумкюндир. Хеле левхаларда тюрлю-тюрлю шекиллер иле санаткяране ишленген пек нефис язылар бардыр» [15, с. 70].

Хюсн-и хаттнынъ инкишафы акъкъында муэллиф бойле яза: «Алтын Орда девринде тюрк-татарлар къарышыкъ бир сулюс язысы къуллангъанлар. Несих ве кюфи хаттларыны да язгъанлар. … Алтын Орда девринден сонъ XV асырда Къырым ханлыгъы Османлы идаресине табий олгъан муддетте Къырымда темиз сулюс, несих, дивани, сиякъат, таликъ язылары къулланылып башлагъандыр. Сонъ асырларда османлы тюрклери тарафындан чабук язмакъ ичюн онайтлы, къолайлы олгъан рикъа язысы пейда олгъан. Арап язысындан денъиштирилип, уйдурыларакъ мейдангъа кетирильген бу язы миллийлешкен, тюрк-татар язысы олгъандыр. Иште ХХ асырда, эр ерде олгъаны киби, Къырымда да энъ зияде къулланылгъан бу рикъа язысыдыр» [15, с. 59].

Бойлеликнен, Къырымда хатт чешитлерининъ 1928-нджы сенесине къадар эпиграфикада, ресмий язышмаларда, эдебий эсерлерде ве нешриятта къулланылгъаныны къайд этмек керек. Халкъ арасында исе куньделик язышмада арап элифбеси къайд этильген тарихтен сонъ да, узун сюре къулланылгъан эди.

 

Эпиграфикада къулланылгъан хаттлар

1925–1926 сс. Эски Къырым ве Отузларда япылгъан археологик экспедицияларнынъ нетиджесинде XIII–XIV ас. аит бир сыра мусульман башташларынынъ тапылмасы мумкюн олды. Башташлар устюндеки язувлар ойма ве къабартма усуллары иле япылгъан эди. О. Акъчокъракълынынъ къайд эткенине коре бу ташлар устюндеки язувларнынъ тили арапчадыр, лякин тарихлери эм арапча, эм де эски тюркче, яни чагъатайджа язылгъан эди [8, с. 220].

Тедкъикъатчынынъ къайд эткенине коре, башташларнынъ устюндеки арапча язылар сулюс хатты иле язылгъан эди (ресим 13). Бу ерде Акъчокъракълынынъ языларны анълама къабилиетини айрыджа къайд этмек керек, чюнки о бир чокъ башташ узеринде къулланылгъан сулюс языларыны бири-биринде айыра биле эди. Меселя, базы эсерлердеки сулюс язысы Мысыр ве Андалусьянынъ тесири иле шекилленген сельчуклы хусусиетлерни ташымакъта эди [8, с. 221], дигер ерлерде исе арап усуллы сулюс къулланылгъан эди [8, с. 220]. Меселя 1928 сенесинде Эски Къырымда япылгъан археологик экспедициясы сырасында тапылгъан эпиграфик язылар арасында чокъ сайыда арап тилинде язылар ер алгъан эди. Олар исе Алтын Ордагъа махсус сулюс язысы иле язылгъан эди [8, с. 242]. Эски башташларда, сийрек олса да, несих хаттлы язылар расткеле (ресим 14).

           

 

 

Ресим 13. Эски Къырым шеэринде тапылгъан, ханлыкъ деврине аит ве къабартма усулы иле япылгъан сулюс хаттлы башташлар

Fig. 13. Tombstones made using the relief method, from the Khanate period, found in the city of Eski Qırım (Stary Krym)

 

 

 

Ресим 14. Эски Къырым шеэринде тапылгъан (М. 1121) 1710 сенесине аит ойма усуллы ве несих хаттлы башташ

Fig. 14. Headstone with carving and Naskh calligraphy dated (H. 1121) 1710 found in the city of Eski Qırım (Stary Krym)

 

 

Шуны да къайд этмели ки, сонъ девирге, яни XIX асырнынъ сонъу – XX асырнынъ башына, аит башташларнынъ язылары даа да саде ве анълашылыр язувлар иле язылгъан. Ашагъыда 1894 сенесине аит бир башташынынъ язувында олгъаны киби (ресим 15).

 

 

 

Ресим 15. Джанкой дживарында тапылгъан (М. 1311) 1894 тарихли къабартма усуллы ве талик хаттлы башташ

Fig. 15. Headstone made with relief method using Taliq script dated (H. 1311) 1894 found in the outskirts of Canköy (Dzhankoi)

 

 

Арапча язылар тек башташларда дегиль, хан, бей ве оларнынъ хоранта азалары ичюн тикленген тюрбелерде де расткельмекте. У. Боданинскийнинъ къайд эткенине коре тюрбелер узериндеки язылар арап усуллы сулюс хатты иле язылгъан эди. Лякин даа эрте девирге аит XIV–XV асырларда олгъан Тохтамыш-ханнынъ къызына тикленген тюрбедеки язы къою Алтын Орда сулюс язысы иле япылгъан эди. Салачыкътаки Хаджы Герай хан тюрбеси исе 1501 с. Тюркие усуллы сулюс иле язылгъан эди [5, с. 198]. Бу исе къырымтатарларнынъ язув, мимариетининъ османлы тесиринде къалгъаныны косьтере. Шубесиз, бунынъ себеплеринден бири де Тюркиеден Къырымгъа кельген дин оджалары ве якъын мунасебетлер иле япыла эди. Заман ичинде Къырымнынъ тили де бойле тесир ичинде къалгъан эди. Боданинский къырымтатар мимариетининъ Къырымда инкишаф этмесинде тюрбелернинъ эмиетини къайд этмекте ве тюрбелернинъ къурулмасында тохтама Къырымда башлагъан экономик ве сиясий дургъунлыкъ себебинден олгъаныны къайд эте.

Эвлия Челеби «Сеяхатнамесинде» Къырымнынъ XVII асырдаки аяты, вазиети ве медений дегерликлерини анълаткъанда, бир чокъ ерлерде расткельген эпиграфик язувларны тасвирлей. Муэллиф тарафындан къалемге алгъан метинлернинъ къайсы хатт иле язылгъаны да къайд этиле. Меселя, Менъли Герай хан медресесиндеки юксек къапысынынъ устюнде анълайышлы мустасими хатты иле бир тарих бериле, деп яза муэллиф [14, с. 86].

Эски Къырымнынъ тарихий ерлерини тасвирлегенде, Эвлия Челеби маале джамисинде де къоюлгъан тарихнинъ мустасими хатты иле язылгъаны къайд эте [14, с. 168].

Юкъарыда анъылмагъан ве Эвлия Челеби тарафындан къайд этильген мустасими хатты акъкъында шулар беллидир. Мустасими хатты адыны Якъут эль-Мустасиминден алгъан. Бу шахыс озь услюбине саип олгъан ве язувларынен дигер хаттатларгъа мисаль олгъан хатт санатынынъ энъ муим усталардан биридир. Якъут эль-Мустасими себебинен хатт санатынынъ инкишафында муим денъишмелер ер алгъан. Якъут эль-Мустасимининъ Анадолудаки тесири XIII асырнынъ орталарында башлагъан ве XV асырнынъ орталарына къадар девам эткен эди [21, с. 40]. Эвлия Челеби бу хатт чешитининъ Къырымда къулланылувыны къайд эткенине коре, бу хатт дигер язылардан фаркълана ве бу хаттнынъ ишлетилювинде Анадолунынъ Къырымгъа тесири де корюне эди.

Эвлия Челеби Къырым сеяхаты эснасында Кефе шеэрини тасвирлегенде «Муфтий джамисининъ» дюльбер къапысынынъ ичинде анълайышлы язувнен берильген тарихке дикъкъатымызны чеке ве бу тарихнинъ сулюс хатты иле язылгъаныны къайд эте [14, с. 182]. «Сеяхатнаме»де расткельген чокъ сайыда язув тарих оларакъ адландырыла ве муэллиф тарафындан мисаль оларакъ кетириле, лякин эр ерде хатт чешити бельгиленмей.

 

Ресмий язышмада къулланылгъан хаттлар

В. Шейх-заде Къырымнынъ ресмий язышмаларында къулланылгъан хаттларнынъ хусусиетлерини инджеликлернен берабер бойле тасвирлей: «Къырым языхане (диван)ларында энъ зияде къулланылгъан язы дивани язысыдыр (ресим 16). Бу языда чизгилер эгри, чарпыкъ ве шакъулий (вертикаль) шекильдедир. Хаттлар солгъа мейиллидир. Узалгъан кешиделерде (эски языда базы арифлернинъ устюне къоюлгъан чизги) меселя кефлернинъ язылувында акимиет, эмриет тавры бардыр. Мимлернинъ сиврий уджлары къувет, шиддет анълатыр. Умумиетле бу дивани язысында укюм, асалет, буюклик маналарны анълаткъан хасиетлер бардыр» [15, с. 59].

Алтын Орда укюметинде тыш язышмалар уйгъур элифбесинен, ич язышмаларда арап элифбесининъ къулланылувы терджих этиле эди [22, с. 13]. Бу ресмий весикъалардаки дёрткоше шеклинде муурь кюфи хатты иле язылгъан [22, с. 17]. Иш бу дёрткоше муурь Къырым ханларнынъ ярлыкъ ве битиклеринде де къулланылгъан (ресим 17). Айрыджа Къырым ханларнынъ озь адлары кечкен шахсий муурьлери де заман ичинде пейда олгъан эди (ресим 18).

 

 

 

Ресим 16. Дивани хаттлы Хаджи Герай хан ярлыгъы [9, с. 234]

Fig. 16. Haji Geray Khan yarlyk (formal diploma) with Diwani calligraphy

 

 

 

Ресим 17. Махмуд хан битиги узериндеки кюфи хатлы дёрткоше муурь [9, с. 221]

Fig. 17. The square seal with Kufic calligraphy on the Mahmud Khan inscription

 

 

 

Ресим 18. Селим Герай хан муури [6, с. 852]

Fig. 18. The seal of Selim Geray Khan

 

 

Алтын Орда девринде Къырымда язылгъан эки ярлыкъ ве секиз битик дивани хатты ве харекесиз язылгъан эди. Менъли Герай хан ярлыгъында исе харекелер бар. Бу себептен созукъларнынъ талили ве фонетик хусусиетлерининъ талили ичюн бу весикъа даа да эльверишлидир. 1476 йылындан сонъра язылгъан ресмий весикъалар, хусусан Эминек Мирзанынъ битиклери османлы язув адетлерининъ тесири астында къала. Бу язышмаларнынъ имлясы ве морфологиясында османлы тесири сезиле [22, с. 19–23].

Хаджи Герай хан ярлыгъы 1453 с. – тарханлык ярлыкъ олып, Анкаралы Хаким Яхья Махмуд огълу ичюн Къырым ханы Хаджы Герай тарафындан язылгъан эди. Ярлыкънынъ озю исе дивани хатты иле язылгъан эди (ресим 19) [22, с. 19–20].

 

 

 

Ресим 19. Хаджи Герай хан ярлыгъындан бир парча 1453 с. [22, с. 269]; [9, с. 226]

Fig. 19. The piece of Haji Geray Khan’s yarlyk of 1453

 

 

Весикъанынъ усть къысмындаки муурь алтын айналы хатт иле язылгъан. Айналы хатт я да мусенна, бир хатт чешити дегиль, бир язы шекли олып, эр тюрлю хатт иле шекилленир. Мусенна – эки къысым ве я эки парчадан ибарет; экили; эки къатлы манасыны ташый. Язынынъ биринджи парчасынынъ терс язылувы, яни бир язынынъ кузьгю киби янсымасы нетиджесинде ортагъа чыкъа.

Къырым ханларындан Гъазы Герай Хан хаттат, музыкашынас, бестекяр, эдип ве мухарип эди. Султан III Мехметке ёллагъан аризасында бильдирген истеги ичюн падишанынъ разылыгъыны ала. Бу аризада Султан III Мехмет oзь элинен «берильсин» деп яза. Аризанынъ астында исе «бу ариза Къырым Ханы Гъази Герай Хан тарафындан озь эли иле язылгъан», киби бир язув ер ала. Сёз юрсетильген сатырлар гузель бир талик хаттынен язылгъан (ресим 20) [18].

 

 

 

Ресим 20. Гъазы Герай хан Султан III Мехметке ёллагъан талик хаттлы аризасы [18]

Fig. 20. The petition written with Taliq script sent by Ghazi Geray Khan to Sultan Mehmet III

  

 

О.Д. Рустемовнынъ язгъанына коре, Къырым къадыаскер дефтерлерининъ имлясы Тюркие сиджиллери киби, гузель язувы 300 йыл ичинде инкишаф эткен эди. Ильк джылтларда диваниден рикъа хаттына къадар чешит усулларнынъ къарышмасы корюне. Эр бир кятиб уль-хуруф (кятип) шахсий услюп ве хюсн-и хатт хусусиетлерине саип эди, атта тюрк сёзлернинъ арап уруфаты иле язылувы чешит-чешит эди. XVII асырнынъ сонъларына догъру услюп, имля ве грамматикада къаиделернинъ нормалаштырылмасы корюнмеге башлады. Хатт чешитлеринден хызлы язув шекли – рикъа пекинди (ресим 21) [11, с. 119].

И.В. Зайцев тарафындан тедкъикъ этильген Ялта тарих ве эдебият музейиндеки XIV–XIX асырнынъ орталарына аит къырымтатар эльязмалары ве весикъалары джыйынтыгъында ерлештирильген чешит язылы нумюнелернинъ астында язылгъан хаттлар да бельгилене. Къайд этильген хаттлар арасында энъ сыкъ несих анъыла, базыда бир весикъада несих ве несталик къарышымы къулланылгъаны бельгилене [12]. Лякин базы весикъаларнынъ язысы несих олмагъаны корюне, меселя 20-нджи саифедеки мисаль рикъа хатты иле язылгъандыр.

  

 

 

Ресим 21. Къырым сиджиллернинъ копиялары. 1 Джылт, 5 япракъ [7, с. 265]

Fig. 21. Copies of Crimean sijills (signet). 1 Volume, 5 leaves

 

 

Эдебий эсерлерде къулланылгъан хаттлар

Бир чокъ эдебий эсер заманымызгъадже копиялар оларакъ етип кельгени ичюн, асыл вариантларынынъ къайсы язы чешити иле язылгъаныны къайд этсек де, бу язувнынъ Къырымдамы, ёкъса башкъа бир ердеми язылгъаныны айтмакъ къыйын. Лякин умумий фикир алмакъ ичюн кене де бирер нусха оларакъ сакъланып къалгъан ве Къырымда язылгъан эсерлернинъ хатт хусусиетлери акъкъында айтып кечмек керек.

Солхат (Эски Къырымда) тапылгъан XIII–XIV ас. аит бир сыра дегерли эльязмалар арасында «Нехдж-уль-Ферадис» эльязмасы ер ала. Бу эсернинъ бир къач нуcхасынынъ тилини талиль эткен Э. Н. Наджип, бу эльязманынъ Къырым вариантыны тедкъикъ эткен Я. Кемальнинъ фикирлерини бойле акътара: «…сёз юрсетильген элязма эсер Солхатта ерли хаттат тарафындан кочюрилип язылгъан эди. Эсернинъ имля усулы буны тасдыкълай. Орта Асияда насталик хатты яйгъын къулланылгъан эди. Къырымда исе эсас арап хатты оларакъ несих къулланылгъандыр. Поволжьеде исе гузель язувгъа ич дикъкъат айрылмагъан, ерли хаттатлар даа да къаба ве анълашылмагъан язув шеклини къуллангъанлар» [10, с. 141]. Я. Кемальнинъ къайд эткенине коре, «Нехдж-уль-Ферадис» эльязмасы гузель усталыкънен сулюс хаттына ошап кельген несих хаттынен язылгъан (ресим 22) [10, с.140].

 

 

 

Ресим 22. Несих иле язылгъан къырымтатар эльязмасы «Нехдж-уль-Ферадистен» бир парча

Fig. 22. The excerpt from the Crimean Tatar manuscript “Nahj-ul-Faradis” written in Naskh script

 

 

Эбу Бекир Къалендернинъ «Къалендернаме» адлы эсери къалын кягъыт устюнде, къолай окъунгъан несих иле язылгъандыр. 800 саифе ве 400 япракътан ибарет эсернинъ башлыкълары зинджифре боянгъан эди. Бу эсер эльязма муэллиф нусхасынынъ энъ эрте япылгъан копиясыдыр [20, с. 216].

1925 сенесинде япылгъан этнографик экспедиция девамында Судакъ районы Капсихор коюнде О. Акъчокъракълы тарафындан тапылгъан къыйметли бир эльязма бар эди. Бу эльязмадаки манзум поэма 1648–1651 сенелеринде Къырым ханлыгъы иле украин казакларынынъ Речь Посполитаягъа къаршы япкъан дженклерине багъышлангъан, муэллифи Джанмухаммед. Лякин, Акъчокъракълынынъ фикрине коре, бу нусха XVIII асырнынъ сонъунда, я да XIX асырнынъ башында япылгъан копиядыр. Поэма 17 болюкке болюнип, саде китабий несих язысынен язылгъан эди [4, с. 155].

Къырым тарихчиси Абдулгъаффар Къырыми тарафындан язылгъан «Умдет ал-ахбар» эсеринде Къырым тарихы, ярымаданынъ ичтимаий, сиясий, медений, экономика ве тарихий-географик вазиети къалемге алына, айрыджа Чингиз хан, Алтын Орда, Къырым ханлыгъы, Герайлар ве мырзалар акъкъында малюмат бериле. Эльязма эсер таликъ къырмасы хаттынен язылгъан ве 329 саифеден ибарет (ресим 23) [1, с. 10]. Хюсн-и хаттларда къырма базы язув шекиллерининъ, яни хаттларнынъ (несих, талик ве иляхре), белли тарафкъа къырыларакъ ве я эгилерек язылмасыдыр. Бу усул язувгъа арекетлилик ве динамизм къазандыра ве язувда чешитлилик ярата.

 

 

 

Ресим 23. Таликъ къырмасы иле язылгъан къырымтатар эльязмасы «Умдет ал-ахбар» эсеринден бир парча [1, с. 240]

Fig. 23. A fragment of the Crimean Tatar manuscript “Umdet al-Akhbar” written in Taliq script

 

 

XIX асырнынъ сонъу – XX асырнынъ башында нешриятта къулланылгъан хаттлар

XIX асырнынъ сонъу – XX асырнынъ башында хатт языларыны огреткен китап ве дефтерлер девирнинъ бу саадаки ихтияджларыны къаршыламакъ ичюн азырлангъан ве къулланылгъан эди. Бир чокъ менба мектеп балаларына къыскъа вакъыт ичинде язувны огренмек макъсадыны ташый эдилер. Булар арасында «Усьтад-ы сыбьян» (янъы усул мешкъ ве язы дефтери) 1892 с. Багъчасарайда чыкъарылгъан эди [13]. Дефтернинъ къапагъында «Исмаил Бей тертиби ве ходжа Махмуд Месуд Эфенди хутуты оларакъ «Терджиман» идареси тарафындан нешир олунды», киби джумле ер ала. Айрыджа дефтернинъ мектеплерге махсус оларакъ азырлангъаны ве «енгиль-енгиль» ве «аз заманда» гузель язувны огретмек ичюн тизильгени де къайд этиле. 99 саифели бу дефтер земаневий язув дефтерлернинъ арап уруфатлы аналогыдыр. Бу дефтер «Ходжа-и сыбьян» элифбеси иле берабер сатыла ве мектеб-и джедидлерде къулланыла эди.

Элимиздеки экинджи китапчыкъ рикъа хаттыны огретмек ичюн азырлангъан ве къыскъа метинлерден ибареттир. Бу китапчыкъ Петрогратта, М.А. Максудов матбаасында 1915 с. басылгъан бир «Язы ходжасы яхуд мешкъ меджмуасы»дыр. Къырымда Али Ахмед Тарпининъ тюкянында Багъчасарайда сатылгъан. Колеми 34 саифедир [16]. Китапчыкъ хюсн-и хатт муаллими ве хаттат М. Деде тарафындан азырлангъан эди. Умум мектеб-и иптидаий, рушдие ве эдадие шагирдлери ичюн тертип этильгени къайд этиле. Бу китапчыкъ илери севиеде рикъа хаттыны огретмек ичюн азырлангъан ве 46 къыскъа метинден ибарет.

Ташыгъан назарий бильгилер себебинден эвельки китапчыкълардан фаркълы олгъан учюнджи китап – Осман Акъчокъракълы тарафындан азырлангъан ве 1900 сенеси Санкт-Петербургда И. Борагъанский матбаасында басылгъан «Хутут-ы ислямие» адлы эсердир [2]. Китапта хатт язылары акъкъында муим бильгилер бериле, хатт санатынынъ тарихындан ве сонъ девирдеки вазиетинден мисаллер кетириле, хаттатлар акъкъында малюмат бериле. Хаттларнынъ мисаллери косьтериле, умумен 28 саифедир. В. Шейх-заде бу китап акъкъында шуны аза: «мешур хаттат ве тарихчымыз Осман Акъчокъракълы аркъадаш «Хутут-ы Ислямие» адлы китабында кенди эль язысыйле ислям языларынынъ нумюнелерини косьтере» [15, с. 70].

Арап уруфатынынъ Къырымда къулланылгъан сонъ девирде, яни ХХ асырнынъ башында, басмаханелерде къулланылгъан хаттлар китабий я да матбу хаттлар оларакъ адландырыла. Лякин хюсн-и хатт чешитлери сейрек де олса нешриятта къулланылмагъа девам эте. Бойле фаркълы хаттларнынъ мисаллерини китап ве метинлернинъ серлеваларында корьмек мумкюн. Бу исе метинге дикъкъат чекмек ичюн, я да саифени сюслемек ичюн япыла эди. Шуны да къайд этмели ки, нешриятта расткельген хюсн-и хатт мисаллери базен хаттатларнынъ ярдымы иле языла эди. Меселя, 1909 с. нешир этильген «Сарф-и тюрки» грамматикасынынъ башында «кириш сёзю» оларакъ ерлештирильген айет кюфи хаттына бенъзетилип язылгъан (ресимлер 24, 25):

 

 

 

Ресим 24. «Сарф-и тюрки» китабынынъ башындаки кюфи хаттлы язысы

Fig. 24. The inscription in Kufic calligraphy on the front page of the book “Sarf-i Turki”

 

 

«Хутут-ы ислямие» китабынынъ серлевасы да куфи хатты иле язылгъан эди.

 

 

 

Ресим 25. «Хутут-и исламие» китабынынъ кюфи хаттлы ады

Fig. 25. The name of the book “Hutut-i Islamiyah” written in Kufic script

 

 

ХХ ас. башында «Терджиман» гезетасынынъ саифелеринде окъуйыджыларнынъ илянгъа дикъкъатыны чекмек ичюн чешит язувлы метин бериле. Метинде ишлетильген китабий яни басма хаттлар сыранен шулардыр: сулюс, рикъа, несих, таликъ, тевкъи. Сонъ болюк исе несих иле язылып, базы сёзлер дигер хаттларнен язылгъан (ресим 26).

Бойлеликнен, Къырымда XIII асардан башлап XX асыргъа къадар фаркълы хюсн-и хатт чешитлери къулланылгъан ве инкишаф эткендир. Чешит хаттларнен язылгъан арап уруфатлы язувларгъа Къырымнынъ эпиграфикасында, ресмий язышмаларда, эдебий эсерлерде ве нешриятта расткельмек мумкюн.

Эпиграфикада, хусусан башташ, джами ве тюрбе языларында, энъ чокъ сулюс хатты ишлетильген, лякин мустасими хаттнынъ мисаллерине ве сонъ девирде несих язысынынъ мисаллерине де расткельмек мумкюн.

Ресмий язышмаларда, яни хан ярлыкъ ве битиклеринде, даа чокъ дивани ве джелли дивани язысы къулланылгъан, таликъ хаттынынъ мисаллери де расткеле. Укъукъ къайдларында исе диваниден рикъа хаттына къадар эр бир чешит язы къулланылгъан, лякин сонъки язылар агъырлыкълы оларакъ рикъанен язылгъан эди.

 

 

 

Ресим 26. «Терджиман» газетасында фаркълы хаттларнен нешир этильген илян

Fig. 26. Announcement published in the newspaper “Terdzhiman” in different scripts

 

 

Эдебий эсерлернинъ язылары даа чокъ ачыкъ ве саде (анълайышлы) хатт иле язылмагъа терджих этильген, бу себептен несих язысы къулланылгъан эди. Базен несих иле таликъ къарышымы языларгъа да расткельмек мумкюн.

XIX асырда матбу, яни китабий хаттлар пейда ола. Олар арасында да эр чешит хюсн-и хатт къулланыла эди, лякин нешриятта даа чокъ несих, эль язысында исе рикъа ишлетиле эди. Китап ве метин серлеваларында, илянларда эр бир чешит хюсн-и хаттларнынъ къулланылувыны да корьмек мумкюн.

About the authors

Lenura A. Koroglu

Fevzi Yakubov Crimean Engineering and Pedagogical University

Author for correspondence.
Email: lenura@mail.ru
ORCID iD: 0000-0003-4564-1752

Cand. Sci. (Philology), Associate Professor of the Department of Crimean Tatar and Turkish Linguistics

Russian Federation, 8, Uchebnyy lane, Simferopol 295015

References

Supplementary files