About two interesting passages published in “Fuyuzat” (“Blessing”) magazine.

Full Text

А.С. Айвазовнынъ «Фююзат»та нешир этильген гъает меракълы макъалелеринден бири де «Бешер ве сяй» («Инсан ве эмек») парчасыдыр ки, [1] бу ерде муэллиф инсаннынъ инсан олма тарихини пек де хакълы ве догъру оларакъ биринджи невбетте сяй, эмек иле багъламакъта. Даа къобаларда омюр кечирген инсанлар девринден башлап, эмек вастасыле кенди аятыны (кийимини, эв-баркъларыны, багъ-багъчаларыны, сонъра завод-фабрикаларыны) къазанып, ишлей-ишлей, чалыша-чалыша гъает илери ве кучьлю бир прогресске еттилер. ХХ асырнынъ башына кельгенде, шаркътан гъарбгъа кенди сесини эшиттирмек технологияларына муваффакъ олгъанларыны сёйлемекте.

А.С. Айвазов озь заманынынъ бутюнджихан фельсефе классиклерининъ чалышмалары иле якъындан таныш олгъанындан, меселенинъ энъ индже ерлерине козь ташлап, эмек инсаннынъ кечмиши ве келеджегинде насыл роль ойнагъаныны кучьлю ве гъает мантыкълы делиллерле косьтермекте. Атта «эмек»нинъ ялынъыз дюньявий фенлерден гъайры, диний нокъта-и-назардан талиль этерек, «инсан хич бир дакъикъа эмекнинъ аркъасындан айрылмагъаныны ве кирамюн кятибин мелеклери (гунах ве севапларны язгъан мелеклер) киби ону такъип этмегенини (аркъасында кетмегенини), эм де инсанзат бир куньчюк биле эмектен махрум къалса, махв оладжагъыны» анълатмакъта.

А.С. Айвазов иле багълы бу куньгедже ич билинмеген малюматлардан бириси де, инкъиляптан эввель «Терджиман» къырымтатар мухаррирлери тарафындан базыда кескин шекильде тенкъит этильгенидир. Тамам бу олай А.С. Айвазовнынъ 1906 сенеси «Фююзат»та бастыргъан «Къырымлылар не ичюн тенкъит этильмей?» макъалесинде корюнмекте [2]. Насыл олса да, «Терджиман»да «Къысм-ы-тенкъид» рубрикасыны усьтюне алгъан «Н.И. /Й-?/» башхарфлары (инициаллары) алтында бир язар мусульман газетлерини, ве бельки де бутюн ислям алемини, тенкъит этмекте. Мытлакъ эмиет бермели ки, «Терджиман»даки парча А.С. Айвазов тарафындан гъает кескин шекильде тенкъит этильсе де, биз баш мухаррир И. Гаспринский теджрибели ве кучьлю бир сиясетчи ве публицист олгъаныны билип, А.С. Айвазовнынъ базы фикирлерине къошулмамакъ да мумкюн. Ама къырымтатар медениети узакъ тарихке малик олдугъындан, табий, миллет ичинде олгъан мунакъаша, дискуссия ве тенкъидий фикирлер раат-раат юребильгенини де коремиз. Эм де Гаспринский аятынынъ сонъ дакъикъаларыны яшаркен, кенди васиетинде тамам А.С. Айвазовны озь ерине «Терджиман»нынъ баш мухаррири сыфатында къалдыргъаны, газетанынъ (бир заманлардаки тенкъитчисине) ич де джаны агъырмагъаныны анълаймыз.

А.С. Айвазовнынъ «Терджиман»да макъалелери басылгъан «Н.И.»ге къаршы ишбу тенкъидий макъалеси узакътан башланмакъта. Мындаинсанзат тарихинде эсерлернинъ эр тюрлюсине эм мусбет, эм де тенкъидий фикирлер олгъаны анъыла. Тенкъит аслында эдебий, медений, ильмий эсерлер хусусында олур. Эбет де энъ чокъ тенкъидий эсерлер эдебиятле багълыдыр. Бир миллетнинъ медений дереджеси де тенкъит иле багълыдыр. Тенкъиттен макъсат – бир меселенинъ акъикъатыны мейдангъа чыкъармакътыр. Ама шахс иле огърашмакъ хиджвият язмакъ дегильдир. Бир де бир мухаррирнинъ нешир эткен эсеринде нукъсан ве хаталар корюльсе, буларны ачыкъламакъ керектир. Ёкъса, шимдики (о замандаки) газетлернинъ эксерисининъ тенкъидаты киби оладжакъ олса, бойле тенкъитлер ахлякъ бозмакътан башкъа, бир шейге хызмет этмез. Тенкъит ялынъыз эсер акъкъында олмалыдыр. Эм де файдасыз тенкъит иле огърашмамалыдыр.

Бойле фикирлерни изаат эткен сонъ, А.С. Айвазов «Терджиман» газетасы ве «Н.И.» башхарфлары алтында макъалелер бастыргъан муэллифке кече. «Тенкъит саесинде ислях (реформалар) этмек мумкюн оладжагъыны (пек билерек) мухтерем «Терджиман» хакъкъыле хич бир вакъыт тенкъиттен чекильмей. Хэр газетайы, хэр мухаррири, хэр макъалени, бельки хэр сёзюни, тахт-ы-тенкъиттен кечирмекте. Хэм ойле де лязимдир. Зира бир мухаррир ве я бир газетаджынынъ яздыгъы бир эсери, бир макъалейи дигер бир мухаррир объектив мухакемее алып тенкъит этмез исе, хэр язылан сёзю догъру дее къабул идерлер. Мухтерем «Терджиман» бир сенеденбери мусульман газетлерини, бельки умумий алем-и-ислямны келиши гузель суретте тенкъит этмектедир. Меселя, (1906 сенесининъ) 130, 131, 132 номерли нусхаларында «Кавказлылар ве Къазанлылар» серлевхасы алтында сутунлар толусы яздыкъларында Кавказлыларын Къазанлылардан кериде къалдыкъларыны беян итмекте. Бунъа себеп де Кавказ муджахидлерин (дин душманларыле савашкъанларнынъ) миллет иле мунасебетлери олмагъаны ве олар иле миллет арасында дагълар къадар бир фаркъ вар эмиш. «Экинчи», «Шаркъ-ы-рус», «Кешкуль», «Хаят» неширлерининъ сёндюклерине «Иршад», «Молла Насреддин» ве дигер неширлернинъ омюр иле огърашып чарпышмалары кене де о дагълар къадар олгъан фаркъ эмиш! Бу фаркъ исе Кавказ муджахидлерин Авропа дарульфунунларында (университетлеринде) тахсиль ве тербие корьмелериле багълы эмиш! Бунынъ ичюн Кавказ газетаджылары теракъкъиде кенди миллетлери хариджинде (тышында) арз иттиклеринден, макъсадларына наиль оламай эмиш!»

Бу фикирге къаршы олгъан А.С. Айвазов, аксине Кавказ муджахидлери теракъкъи олдукълары къадар да миллетчи ве ватанпервердирлер. Миллет ве миллиетлери огърунда федакярлыкъ эткен къараманлардыр. Ахмет бек Агъаев дженаплары чокъ сене Франсада яшаса да, кендисининъ бутюн нокъта-и-назарлары кенди миллетининъ тышында булунмаз. Демек ки, Франсада къазангъан малюмат ве кемалатны да ислямиет ве миллетине ишлетир.

«Н.И.» дженаплары дейлер ки, Русие тюрклерининъ «Хаят» ве «Фююзат»ы Кавказда (Асияда) догъса да, мухаррир ве наширлерининъ джумлеси тербие ве талимини Асиядан дегиль де, Авропадан алдылар. Ама бу ерде не меселе, не проблема бар? Фахр-и-кяинат эфендимиз Хазрет Мухаммед (с.а.в.) «Utlubul’-el’ma velov bis-sini» («Илимни Чинде олса биле, барып алынъыз» дие буюрмамышлармы? Вакътыле Багъдад медениет-и-ислямиесини мейдана кетирен муджахидини – араб, эксер улюм ве фунуны юнанлардан къабул этмедилерми?

А.С. Айвазов Русие ичерсинде Кавказ мусульманлыкънынъ байракътутары олгъанынынъ исбатыны даа гузельдже ачыкъламакъ ичюн И. Гаспринскийнинъ «Яша, Хасанбек, яша!» (Хасанбек Меликов) намы алтында яздыгъы хитаблар киме ве не ичюн иди? дей.

Яни А.С. Айвазов сагълам миллет ичинде тенкъит мытлакъ булунмасы ве сербест яшамасы, ве тенкъит олмаса, миллет эгри ёлларгъа таяджагъыны исбат эте, ве энъ эсасы, о девирде тюрк дюньясында буюк итибар ве авторитет къазангъан «Терджиман»ны да тенкъит этмеге бельсене.

Ама даа бир меракълы ери шунда ки, бу макъале А.С. Айвазовнынъ кенди чыкъаргъан «Ветан хадими»нде басылдымы? Бильгенимиз киби, «Ветан хадими» 1906 сенеси майыс 1-ден нешрине башлагъандыр. «Фююзат»та исе ишбу макъале 1906 сенесининъ декабринде басылды. Эгер де «Ветан хадими»нде басылмагъан олса, демек А.С. Айвазов мезкюр «тенкъит» меселесини тек Къырым ичинде дегиль де, даа кениш мейдангъа, яни тюрк дюньясына, яймагъа макъсат эдингени белли оладжакътыр. Бу бир тарафтан. Экинджи тарафтан, макъаледе кендиси сёйлегени киби, «Терджиман»да Къырыма аит, Къырым мусульманларына даир ахвал пек аз язылыюр». Эм де талиль эткенимизден корюне ки, «Фююзат»та басылгъан бутюн парчалары онынъ Къырым иле багълы кенди фикирлерини кенишче таркъатмакъ истегениндендир.

«Къырымлылар не ичюн тенкъит этильмей?» макъалесинде А.С. Айвазов чокъ кескин оларакъ къырымтатарларыны да бир миллет оларакъ тенкъитке огърата. «Ах, гъарип Ветаным» дие юз сенеден зияде олып кечмекте олгъан хиджретлерни, Къырымдан миллет кочьлерини лянетлей. Ветанларындан чыкъып ёллар ичинде ач-зелиль инсанлар хасталыкълардан, чешит афатлардан телеф олгъанларындан гъайры, Къырымда къалгъанлар да аякъкъа турмакъ ичюн чаре буламай. Бир чокъ асыр мукъаддем фазиллер (усьтюн олгъанлар) шаирлер етиштирген Багъчасарай, бугунь ишсиз-кучьсюз тенбеллерден башкъа бир шей берип оламай. Эр адым башында бир къавехане ачыларакъ, къуру лафлар иле вакъыт кечирген «бошбогъазлар» орталыкъта фыкъырдай. Къырымнынъ энъ яхшы топракълары гъайрыэхиллернинъ элине кече. Къырым Авропа ичинде экен, мешхур университетлер янында булундыгъы алда, Истанбул къырымлыларнынъ бурну уджунда олса да, джиддий тахсиль алгъан кимселер корюнмей. Не бир доктор, не бир мухэндис, не бир юрист, бойлелери ич ёкъ! Миллетни, мусульманлыкъны къорчалайджакъ ич бир татар адвокаты ёкъ!

А.С. Айвазов пек кескин шекильде Къырымдаки базы фамилияларны да анъып, тенкъидий назардан кечирмекте: «Муфтизаделеримиз, Тайганскийлеримиз, Багъыровларымыз вар дейджексинъиз? Эвет, вардыр. Факъат бунларын хангиси ана лисанында исмини язабилиюр?»

Акъикъатен, юрек сызлатыджа сёзлер ве малюматлар...

А.С. Авайзов бу тенкъидий парчасында Къырымдаки мусульманлыкънынъ да чёкмесини чокъ тессюфлерле анъмакъта. Мектеплерде, медреселерде адамакъылы тасиль алмакъ чареси олмадыгъы, сохталары да оджалары киби джаиль олып, «бугунь Къырым мусульманлары фелякетлерге юварланмакъталар!» киби нетиджеге келе. «Ах, гъарип Къырым, етим мусульманлар!» деп ах чекерек, бир де «Дар-ур-Рахат мусульманлары»ны окъуяракъ, рахат олурсыз» киби мыскъылыны къоша. Яни И. Гаспринскийнинъ «Молла Аббас» романындаки «Дар-ур-Рахат…» адлы мусульманлар хусусундаки хаялий укюметни косьтерген романнынъ идеалистик къысмыны анъа.

About the authors

Ismail A. Kerimov

Fevzi Yakubov Crimean Engineering and Pedagogical University; Marjani Institute of History of the Tatarstan Academy of Sciences

Author for correspondence.
Email: alimes@mail.ru
ORCID iD: 0009-0003-5768-4423

Dr. Sci. (Philology), Professor, Director of the Research Institute of the Crimean Tatar Philology, History and Culture of the Crimea Ethnoses; Leading Researcher of the Crimean Scientific Center

Russian Federation, 8, Uchednyy lane, Simferopol 295015; 7, Baturin Str., Kazan 420111

References

Supplementary files